Niniejszy materiał ma charakter informacyjny i nie służy do diagnozowania dziecka, oceniania rodziny ani prognozowania przestępczości. Obecność nawet wielu czynników ryzyka nie przesądza o zaburzeniu, zachowaniu prawnym ani przyszłości dziecka. Równie ważne są zasoby i czynniki ochronne.

W literaturze psychologicznej, psychiatrycznej, rozwojowej i kryminologicznej przyczyny zaburzeń zachowania, zachowań antyspołecznych, demoralizacji oraz ryzyka demoralizacji ujmuje się obecnie przede wszystkim jako wieloczynnikowe. Nie ma jednej przyczyny — zwykle jest to kombinacja predyspozycji dziecka, doświadczeń rodzinnych, szkoły, grupy rówieśniczej i szerszego środowiska. Współczesne modele określa się jako biopsychospołeczne i ekologiczne.

1. Czynniki biologiczne i genetyczne

Do czynników zwiększających podatność należą m.in.:

• obciążenie genetyczne zaburzeniami zachowania i zachowaniami antyspołecznymi;
• dziedziczona impulsywność;
• dziedziczone cechy temperamentu;
• niski poziom kontroli zachowania;
• trudności w regulacji emocji;
• podwyższona reaktywność na nagrody i ryzyko;
• zaburzenia funkcjonowania układów odpowiedzialnych za kontrolę impulsów;
• nieprawidłowości rozwoju obszarów mózgu odpowiedzialnych za:
  • kontrolę zachowania,
  • podejmowanie decyzji,
  • rozpoznawanie emocji,
  • przewidywanie konsekwencji,
  • hamowanie reakcji;
• zaburzenia funkcjonowania układu stresu i pobudzenia;
• niektóre różnice w funkcjonowaniu neuroprzekaźników;
• interakcje gen–środowisko;
• epigenetyczne oddziaływanie przewlekłego stresu i środowiska na rozwój dziecka.

Badania bliźniąt i rodzeństwa wskazują, że czynniki genetyczne mają istotny udział w stabilności problemów emocjonalnych i behawioralnych, ale nie oznacza to determinizmu genetycznego. Środowisko może wzmacniać albo osłabiać istniejącą podatność.

2. Temperament i cechy dziecka

Szczególnie istotne są:

• wysoka impulsywność;
• poszukiwanie silnych doznań;
• niski poziom samokontroli;
• trudność z odraczaniem gratyfikacji;
• łatwe uleganie frustracji;
• silna reaktywność emocjonalna;
• wybuchowość;
• trudności z uspokajaniem się;
• niski poziom tolerancji frustracji;
• trudności z przewidywaniem konsekwencji własnych działań;
• skłonność do ryzyka;
• wysoka potrzeba stymulacji;
• niski poziom lęku przed konsekwencjami;
• mała wrażliwość na karę;
• trudności w rozpoznawaniu emocji innych osób.

Szczególną uwagę zwraca się na cechy bezduszności–nieemocjonalności (callous-unemotional traits), takie jak ograniczona empatia, małe poczucie winy i niewielka reakcja emocjonalna na cierpienie innych. Są one związane z określonymi, bardziej uporczywymi ścieżkami rozwoju problemów zachowania.

3. ADHD i zaburzenia neurorozwojowe

Jednym z bardzo istotnych czynników jest:

• ADHD;
• impulsywność;
• nadruchliwość;
• deficyty funkcji wykonawczych;
• problemy z hamowaniem reakcji;
• trudności z koncentracją;
• trudności z planowaniem;
• zaburzenia kontroli emocji.

Szczególnie zwiększone ryzyko poważnych problemów zachowania występuje wtedy, gdy ADHD współwystępuje z innymi problemami, np. zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi, zaburzeniami zachowania, trudnościami szkolnymi czy niekorzystnym środowiskiem rodzinnym.

Literatura naukowa

• Hyde LW, Trentacosta CJ, Bezek JL. Annual Research Review: Early conduct problems – precursors, outcomes, and etiology. J Child Psychol Psychiatry. 2026 Apr;67(4):524-545. doi: 10.1111/jcpp.70031. Epub 2025 Aug 14. PMID: 40814176; PMCID: PMC13036397.
• Hannigan LJ, Walaker N, Waszczuk MA, McAdams TA, Eley TC. Aetiological influences on stability and change in emotional and behavioural problems across development: a systematic review. Psychopathol Rev. 2017;4(1):52-108. doi: 10.5127/pr.038315. Epub 2016 May 21. PMID: 28337341; PMCID: PMC5360234.
• Bassarath L. Conduct disorder: a biopsychosocial review. Can J Psychiatry. 2001 Sep;46(7):609-16. doi: 10.1177/070674370104600704. PMID: 11582821.
• Bevilacqua, L., Hale, D., Barker, E.D. et al. Conduct problems trajectories and psychosocial outcomes: a systematic review and meta-analysis. Eur Child Adolesc Psychiatry 27, 1239–1260 (2018). https://doi.org/10.1007/s00787-017-1053-4