Zaburzenie ekshibicjonistyczne

Parafilia, czyli medyczne określenie preferencji seksualnych. I tak jak to zostało opisane w artykule wcześniejszym – ogólnie omawiającym problematykę – sama parafilia (preferencja) nie stanowi podstawy do stwierdzenia zaburzenia psychicznego. Preferencja w połączeniu z negatywnymi skutkami dla podmiotu lub jego otoczenia dopiero wtedy staje się problemem wymagającym diagnozy i nierzadko leczenia psychologicznego, a czasami nawet psychiatrycznego

W niniejszym artykule zostanie opisane zaburzenie ekshibicjonistyczne, które należy do grupy zaburzeń parafilicznych, czyli zaburzeń preferencji seksualnych. W tej grupie występują m.in.: zaburzenie voyeurystyczne, zaburzenie frotterystyczne (ocieractwo), masochistyczne zaburzenie seksualne (masochizm seksualny), sadystyczne zaburzenie seksualne (sadyzm seksualny), zaburzenie pedofilne (pedofilia), zaburzenie fetyszystycnze (fetyszyzm), zaburzenie transwestytyczne (transwestytyzm) oraz inne określone i nieokreślone zaburzenia parafilne. Każde z tych zaburzeń zostanie osobno omówione.

CECHY DIAGNOSTYCZNE ZABURZENIA EKSHIBICJONISTYCZNEGO

Kryterium A: nawracające, utrzymujące się przez co najmniej sześć miesięcy, nasilone,
wzbudzające seksualne fantazje, pragnienia lub zachowania polegające na eksponowaniu
swoich narządów płciowych osobom, które się tego nie spodziewają.

Kryterium B: opisane potrzeby seksualne są zaspokajane wobec osoby, która nie wyraża na to zgody, lub powodują istotne kliniczne cierpienie albo upośledzenie funkcjonowania
społecznego, zawodowego lun w innym ważnym obszarze (u pacjenta – przypis mój) (APA, 2018, s. 836).

Ponadto, zaburzenie może uszczegółowić o dodatkowe cechy:

• czy eksponowanie genitaliów dotyczy dzieci przed okresem dojrzewania;
• czy dotyczy osób dojrzałych fizycznie (nie chodzi tylko o osoby pełnoletnie prawnie);
• czy dzieciom przed okresem dojrzewania i dojrzałym.

Uszczegółowienie to dotyczy preferencji pacjenta wobec kogo najchętniej się obnaża. Jest to ważne z tego powodu, by nie przeoczyć współwystępującego zaburzenia pedofilnego.

Kryteria zaburzenia stosuje się do osób, które otwarcie przyznają się do swoich ekshibicjonistycznych potrzeb, jak i do osób, które wbrew faktom zaprzeczają temu lub się wypierają. I tak jak w przypadku każdego zaburzenia parafilnego stwierdzić je można tylko i wyłącznie wtedy, kiedy potrzeba obnażania się – przymus – powoduje, że pacjent nie mogąc tego zatrzymać ulega jej, co może wiązać się z silnym cierpieniem, dystresem pacjenta lub powodować problemy społeczne, prawne oraz cierpienie czy dyskomfort u osoby niespodziewającej się widoku czyichś genitaliów – najczęściej w miejscach publicznych.

Natomiast w sytuacji, kiedy u pacjenta nie występuje cierpienie, wstyd, poczucie winy; nie naraża obcych ludzi na sytuacje obnażania się; w historii psychiatrycznej czy prawnej nie potwierdza się faktów związanych z uleganiem impulsom obnażania się; jeśli potrzeba ta nie zakłóca życia pacjenta w żaden sposób i w żadnym ważnym obszarze; nie dochodzi z tego powodu do konfliktów z prawem, to zaburzenia ekshibicjonistycznego nie da się zdiagnozować. W takiej sytuacji może ono pozostawać w sferze zdrowej preferencji seksualnej.

Osoby, które umawiają się ze swoim partnerem / partnerką na przykład na chodzenie po domu nago w celu zaspokajania swoich potrzeb ekshibicjonistycznych lub osoby, które regularnie korzystają z publicznych saun czy łaźni, gdzie każdy jest nago – również w tych sytuacjach nie ma podstaw do diagnozy zaburzenia ekshibicjonistycznego.

Nierzadko osoby obnażające się zaprzeczają jakby ich zachowanie miało mieć coś wspólnego z zaspokojeniem seksualnym. Często też motywują swoje zachowania jako przypadkowe. Jednak fakty – jeśli są dostępne – o powtarzających się tego typu zrachowaniach, nawet jeśli sam pacjent nie cierpi z powodu przymusu czy wyrzutów sumienia, można stwierdzić zaburzenie ekshibicjonistyczne -spełnione jest kryterium A, czyli fakt obnażania się publicznego oraz kryterium B, czyli szkoda u osoby niespodziewającej się takiego widoku.

Określenie “nawracające” z kryterium diagnostycznego odnosi się do obnażania się wobec różnych osób – ofiar i w różnych okazjach. Jednak ilość osób nie jest istotna w kwestii podjęcia diagnozy. Obnażanie się może dotyczyć nawet tylko jednej osoby, która sobie takiego widoku nie życzy, nie spodziewa się i nie wyraża na nie zgody. Jednak nie dotyczy to kryterium w całości sytuacji prywatnych, kiedy np. skonfliktowani małżonkowie nie są w stanie dogadać się do zwyczajów obowiązujących ich mieszkaniu / domu i jedno z nich preferuje chodzenie nago po domu.

Kwestia ramy czasowej – co najmniej sześciu miesięcy – dotyczącej występowania objawów podmiotowych i przedmiotowych, aby można było zdiagnozować zaburzenie jest ramą ogólną i nie należy jej traktować dosłownie jako próg czasowy. Dotyczy to szczególnie takich sytuacji, kiedy cierpienie pacjenta lub szkody innych osób utrzymują się intensywnie w ciągu kilku tygodniu i nie wskazują by były one przelotne / chwilowe.

ROZPOWSZECHNIENIE ZABURZENIA EKSHIBICJONISTYCZNEGO

Nie ma dokładnych ustaleń i dokładne dane nie są znane. Psychiatrzy przyjmują na bazie dostępnych informacji, że zaburzenie to może dotyczyć około od 2 do 4% męskiej populacji. Statystki dotyczące kobiet w przypadku ekshibicjonizmu nie są podane, ale przyjmuje się, że znacznie mniejsze niż w przypadku mężczyzn (APA, 2018, s. 838).

PRZEBIEG ZABURZENIA EKSHIBICJONISTYCZNEGO

Mężczyźni, u których stwierdzono zaburzenie ekshibicjonistyczne na ogół relacjonują, że pierwsze potrzeby obnażania się pojawiły się w okresie dojrzałości płciowej, czyli po etapie prawidłowego rozwoju seksualnego. Psychiatrzy nie ustalili dolnej granicy występowania tego zaburzenia. Jednak należy pamiętać, że diagnoza zaburzenia ekshibicjonistycznego dotyczy zaburzonej preferencji seksualnej, czyli sposobu na radzenie sobie z popędem seksualnym i go zaspokajanie. Bez względu czy pacjent się do samego zaspokajania seksualnego przyznaje czy nie. Natomiast ekshibicjonizm spotykany u dzieci opisywany przez seksuologów nie dotyczy zaspokojenie się seksualnego takiego dziecka, a może być zachowaniem patologicznym poza seksualnym np. jako sposób na radzenie sobie ze stresem, napięciem, lękiem, czy w skrajnych sytuacjach desperacką próbą zwrócenia na siebie uwagi opiekunów. Podłożem ekshibicjonizmu u dzieci rzadko kiedy są potrzeby seksualne.

W przebiegu tego zaburzenia u dorosłych istotną rolę grają różne czynniki wpływające na przebieg czy to w wyniku leczenia czy samoistnie; zaliczane są do nich takie jak oddziaływanie na pacjenta uczucia cierpienia, wstydu, poczucia winy, osamotnienia, frustracji seksualnej, czy też takie jak hiperseksualność, impulsywność, współchorobowość psychiatryczna upośledzenie funkcjonowania psychospołecznego. W miarę starzenia się zaburzenie ekshibicjonistyczne zmienia się w kierunku słabnięcia. Podobnie jest w innych zaburzeniach preferencji.

Psychiatrzy przyjmują pewne czynniki temperamentalne zwiększające ryzyko pojawienia się u pacjenta zaburzenia ekshibicjonistycznego, czyli zachowań seksualnych zakazanych prawem i są to: czyny antyspołeczne w przeszłości, zaburzenie osobowości typu antyspołecznego, nadużywanie alkoholu – zaburzenie używania alkoholu oraz skłonności pedofilne. Również wspominane są czynniki środowiskowe takie jak wykorzystania seksualne w dzieciństwie czy pochłonięcie seksem / hiperseksualność.

RÓŻNICOWANIE ZABURZEŃ

Ważne jest zwrócenie uwagi na diagnozę różnicową zaburzenia ekshibicjonistycznego od innych zaburzeń psychicznych. I tak np. w przypadku zaburzeń zachowania u adolescentów czy zaburzenia antyspołecznego u dorosłych – w obu przypadkach dochodzi do różnych form łamania prawa. Jednak w tych zaburzeniach nie są istotą potrzeby seksualne czy zainteresowanie seksualne. Podobnie dzieje się w sytuacji zatrucia alkoholowego w przebiegu, którego może dojść do obnażenia się jednak i tutaj nie jest to spowodowane potrzebą realizowania seksualnych preferencji. W takich sytuacjach nie ma podstaw do stwierdzenia zaburzenia ekshibicjonistycznego.

Psychiatryczna wiedza o zaburzeniach ekshibicjonistycznych opiera się na przypadkach prawie wyłączni mężczyzn, którzy za takie zachowania zostali skazani wyrokami sądowymi, dlatego dane te mogą nie oddawać skali całego problemu. Jednak, jeśli chodzi o współwystępowanie zaburzeń psychicznych z zaburzeniem ekshibicjonistycznym, to najczęściej są to: zaburzenia depresyjne, dwubiegunowe afektywne, lękowe, używania substancji, hiperseksualność, zaburzenie z deficytem uwagi i nadaktywnością (ADHD), inne zaburzenia parafiliczne, antyspołeczne zaburzenie osobowości.

W przypadku prywatnej praktyki psychoterapeutycznej i seksuologicznej najczęściej zgłaszają się mężczyźni zagubieni w swoich odczuciach, przeżywających ambiwalencję, co do odczuwanych potrzeb seksualnych, które określają jako nietypowe z obawą o ich eskalowanie się.

Artykuł powstał w całości na podstawie: Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych.
Wydanie piąte. DSM –5. American Psychiatric Association. Wydawnictwo: Edra Urban &
Partner, Wrocław, 2018. Redakcja wydania polskiego: Piotr Gałecki, Maciej Pilecki, Joanna
Rymaszewska, Agata Szulc, Sławomir Sidorowicz, Jacek Wciórka.

Photo by Kelly Sikkema on Unsplash