Książka „Teatry ciała” (ang. Theatres of the Body) autorstwa Joyce McDougall to jedno z najważniejszych dzieł współczesnej psychoanalizy, które rzuca nowe światło na relację między psychiką a ciałem. Autorka, wybitna analityczka nurtu francuskiego, bada w niej zjawiska psychosomatyczne.
Oto główne założenia i koncepcje opisane w tej publikacji:
1. Ciało jako „scena” dla nieprzepracowanych emocji
Główną metaforą książki jest traktowanie ciała jako teatru. McDougall twierdzi, że gdy umysł nie jest w stanie poradzić sobie z bolesnymi emocjami, konfliktami lub traumami, „wystawia” je na scenie ciała.
- Somatyzacja jest postrzegana jako rodzaj niemego dramatu.
- Pacjent nie „czuje” psychicznego bólu, lecz „choruje” fizycznie, ponieważ jego psychika nie wykształciła narzędzi do nazwania problemu.
2. Koncepcja „Aleksytymii” i braku słów
Autorka analizuje pacjentów, którzy mają ogromną trudność w identyfikowaniu i opisywaniu swoich uczuć.
- De-symbolizacja: W klasycznej nerwicy pacjent tworzy symbol (np. lęk przed pająkiem zastępuje lęk przed ojcem). W zaburzeniach psychosomatycznych następuje zerwanie symbolizacji – emocja uderza bezpośrednio w organ, bez pośrednictwa myśli czy wyobraźni.
- Myślenie operacyjne: Pacjenci często skupiają się na konkretnych faktach i technicznych szczegółach życia, unikając świata wewnętrznych przeżyć.
3. „Przeznaczenie” psychosomatyczne
McDougall sugeruje, że skłonność do chorowania zamiast przeżywania smutku czy złości ma swoje korzenie we wczesnym dzieciństwie.
- Relacja z matką: Jeśli opiekun nie potrafił „pomieścić” i nazwać emocji dziecka, ciało niemowlęcia uczy się reagować biologicznie (np. kolki, egzemy) zamiast psychicznie.
- Ciało staje się jedynym kanałem komunikacji z obiektem (matką), który nie rozumiał języka uczuć.
4. Rozróżnienie między histerią a psychosomatyką
To kluczowy wkład McDougall do teorii psychoanalitycznej. Autorka wyraźnie oddziela te dwa zjawiska:
- Histeria: Jest komunikatem symbolicznym (np. „nie mogę chodzić”, bo paraliżuje mnie poczucie winy). Ma znaczenie, które można odczytać.
- Zjawisko psychosomatyczne: Jest „atakiem” na własne ciało. Nie ma w nim ukrytego znaczenia symbolicznego w tradycyjnym sensie – jest raczej efektem „przeciążenia” psychiki, która wyrzuca nadmiar napięcia do organów (serca, żołądka, skóry).
5. Narcyzm i kruchość tożsamości
Pacjenci opisywani w „Teatrach ciała” często cierpią na głębokie zachwianie poczucia własnej wartości. Choroba somatyczna może paradoksalnie pełnić funkcję ochronną:
- Pozwala poczuć, że „istnieję” (poprzez ból).
- Chroni przed całkowitym rozpadem psychicznym (lepiej mieć wrzody, niż popaść w psychozę).
Podsumowanie najważniejszych terminów:
| Termin | Znaczenie w ujęciu McDougall |
|---|---|
| Soma | Ciało, które przejmuje rolę umysłu w sytuacjach kryzysowych. |
| Działanie w chorobie | Mechanizm obronny, w którym pacjent „działa” poprzez chorobę, zamiast przeżywać konflikt. |
| Matka-lustro | Koncepcja braku odzwierciedlenia emocjonalnego w dzieciństwie jako źródło somatyzacji. |
Książka ta zrewolucjonizowała podejście do pacjentów, których wcześniej uznawano za „niepoddających się analizie” ze względu na ich opór przed wglądem w emocje.
Książka „Teatry ciała” (Theatres of the Body) autorstwa Joyce McDougall ukazała się w następujących latach:
- 1989 rok: Pierwsze wydanie oryginalne w języku angielskim.
- 2014 rok: Pierwsze polskie wydanie, opublikowane przez Oficynę Ingenium.
Warto dodać, że polski przekład nosi pełny tytuł: „Teatry ciała. Psychoanalityczne podejście do chorób psychosomatycznych”. Jest to kontynuacja rozważań autorki zawartych w jej wcześniejszej, równie słynnej książce pt. „Teatry umysłu”.
PSYCHOANDROLOGIA 